Gdyby ktoś w latach 70. powiedział Ci, że malutki miś śpiewający strasznie nieczysto połączy siły polskiej i francuskiej popkultury, pewnie uznałbyś to za piękny sen. A jednak! „Przygody Misia Colargola” (Les Aventures de Colargol) to jedno z największych dzieł w historii europejskiej animacji lalkowej drugiej połowy XX wieku i bez dwóch zdań nasz powód do dumy.
W latach 1968–1974 wydarzyło się coś niezwykłego: legendarny łódzki „Se-ma-for” i francuska wytwórnia Procidis podały sobie ręce ponad politycznymi podziałami. Pod czujnym okiem wizjonera polskiej animacji Tadeusza Wilkosza, oraz francuskiego producenta Alberta Barillé (tak, tego od „Było sobie życie”), powstał serial, który wywrócił do góry nogami myślenie o telewizji dla dzieci. Zamiast prostych, odciętych od siebie historyjek, najmłodsi dostali epicką, podróżniczo-edukacyjną epopeję w zachwycającej technice poklatkowej (stop-motion). To nie była zwykła bajka na dobranoc, a prawdziwa ekranowa przygoda.
Geneza i francusko-polski sojusz produkcyjny
Choć mogłoby się wydawać, że miś z piosenką na ustach narodził się w Łodzi, jego korzeni należy szukać we Francji. Wszystko zaczęło się w latach 50. XX wieku od pisarki Olgi Pouchine, która wymyśliła niedźwiadka na potrzeby dziecięcych książeczek i słuchowisk. Ale uwaga: to, jak Colargol zapisał się w naszej pamięci – jego puszyste futerko, charakterystyczne duże oczy i cała artystyczna dusza – to już w stu procentach zasługa łódzkich artystów.
Siłą napędową całego przedsięwzięcia był Albert Barillé, francuski producent i scenarzysta, którego pewnie kojarzycie z późniejszego hitu „Było sobie życie”. Barillé marzył o przeniesieniu historii o Colargolu na ekran, ale potrzebował kogoś, kto poradzi sobie z niezwykle żmudną i wymagającą gigantycznej precyzji animacją lalkową. I wtedy skierował wzrok na Polskę, a dokładnie na łódzki „Se-ma-for”. Powierzenie Polakom pełnej oprawy plastycznej i technicznej było strzałem w dziesiątkę.
W czasach zimnej wojny powstał rzadki i niezwykle cenny pomost kulturowy między Wschodem a Zachodem. Mózgiem operacji po naszej stronie został Tadeusz Wilkosz, legenda polskiej animacji, który objął ster kierownika artystycznego, głównego scenografa, a przy okazji współtworzył scenariusze. Podział ról był prosty i genialny: Francuzi dawali pieniądze, muzykę i dbali o to, by bajka trafiła na ekrany na całym świecie, a polscy mistrzowie wnieśli do projektu to, co najważniejsze, czyli serce, unikalne rzemiosło i niepowtarzalny styl.
Realizacja i innowacje technologiczne studia „Se-ma-for”
Jak stworzyć misia, którego pokochają miliony? Zamiast rysować klasycznego, leśnego niedźwiedzia, Tadeusz Wilkosz postawił na postać o dziecięcych proporcjach, z którą mały widz mógłby się od razu zaprzyjaźnić. Co ciekawe, pierwowzorem dla fizjonomii Colargola – z jego słynnym różowym noskiem, odstającymi uszami i cniesforną grzywką – był 5-letni wówczas syn reżysera, Jaś. To właśnie dzięki niemu miś zyskał chłopięcy urok.
Ale stworzenie samej lalki to dopiero początek drogi. Animacja poklatkowa (stop-motion) w szarych realiach PRL-owskiej gospodarki niedoboru graniczyła z cudem. Prace ruszyły, ale pierwszy odcinek – „Poranek Misia” – powstawał prawie cały rok. Przy planach na kilkadziesiąt epizodów takie tempo oznaczało klęskę. Wilkosz musiał zaryzykować i wdrożył nowatorski jak na polskie warunki system pracy: podzielił zespół na niezależne ekipy realizatorów, które pod jego czujnym okiem pracowały równolegle nad różnymi scenami.
Zobacz także: Kultowe dobranocki PRL – te bajki kochały dzieci
Prawdziwym kuriozum i wyzwaniem okazały się jednak braki materiałowe. Plusz na futerko Colargola kupiono w bardzo ograniczonej ilości, a fabryka, która go wytwarzała po prostu została zamknięta. Dla twórców oznaczało to katastrofę. Przez kolejne 14 lat Tadeusz Wilkosz podczas każdego służbowego wyjazdu do Francji zamiast odpoczywać, przeczesywał paryskie pasmanterie i sklepy z tkaninami w poszukiwaniu materiału o idealnym odcieniu i fakturze. W trakcie tworzenia całej serii zużyto aż 130 lalek głównego bohatera. Wszystko przez to, że dłonie animatorów bezustannie przestawiających postać klatka po klatce niszczyły delikatny plusz.
Jakby problemów z materią było mało, psikusa płatała też natura. We francuskiej wersji językowej chłopiec, który śpiewał słynną czołówkę dorósł i przeszedł mutację głosu. Realizatorzy dźwięku musieli więc mocno nagimnastykować się przy kasetach i taśmach, by dostosować nagrania do zmieniającej się rzeczywistości.
Koncepcja serii oraz narracja odcinków
Większość ówczesnych dobranocek działała po najmniejszej linii oporu: jeden odcinek, jedna zamknięta historyjka i reset do punktu wyjścia. Z Colargolem było zupełnie inaczej. Twórcy postawili na ciągłą, serialową strukturę narracyjną. Jeśli przegapiłeś odcinek w telewizorze, traciłeś wątek.
Cała ta wielka epopeja zaczyna się od dość niepozornego marzenia. Młody niedźwiadek zamiast uczyć się w szkole, woli marzyć o śpiewaniu. Problem w tym, że fałszuje tak potwornie, iż więdną liście na drzewach. Dopiero po wyprawie do Króla Ptaków i zdobyciu czarodziejskiego fletu Colargol zyskuje wreszcie słowiczy głos. I tu zaczynają się kłopoty. Prawdziwy talent przyciąga bowiem podejrzanych typów – niedźwiadek zostaje porwany przez bezwzględnego dyrektora cyrku, Pimoulu, który chce na nim zbić fortunę. Na ratunek ruszają wierni przyjaciele: mądry Kruk i szczurek Hektor.
To był dopiero początek. W trakcie 53 odcinków serial kilkukrotnie zmieniał gatunek, rzucając bohaterów w najróżniejsze zakątki świata i kosmosu:
- Inicjacja i cyrk (odc. 1–8): Pierwsze kroki, wizyta u Króla Ptaków, cyrkowa niewola i brawurowa ucieczka na wolność.
- Przygoda polarna (odc. 9–13): Wyprawa na biegun północny, gdzie Colargol skradł serce pięknej niedźwiedzicy polarnej, Nordynki.
- Odyseja kosmiczna (odc. 14–21): Lot rakietą do gwiazdozbioru Fantasmagorii, pojedynek ze złą wróżką Carabosse i kosmiczny powrót na Ziemię.
- Powrót i wesele (odc. 22–31): Sielanka w rodzinnym lesie Bois-Joli, wielkie oczekiwanie na Nordynkę, wesele Kruka i zamieszanie z zaginionym fletem.
- Dziki Zachód (odc. 34–40): Colargol zakłada kowbojski kapelusz, walczy ze Złym Kidem i zostaje szeryfem w Golden City.
- Wyprawa dookoła świata (odc. 41–51): Wielki, edukacyjny tour – od tulipanów w Holandii, przez Anglię, Meksyk, Australię, Syberię, aż po Indie i gorącą Afrykę.
- Opowieści świąteczne (odc. 52–53): Ciepłe, zimowe epizody o choince, dzieleniu się z potrzebującymi i mieszaniu szyków złośliwej czarownicy.
Ale to nie koniec. Gdy emisja telewizyjna dobiegła końca, Tadeusz Wilkosz postanowił wykorzystać ten bogaty materiał i zmontował z niego trzy pełnometrażowe filmy kinowe:
- Colargol na Dzikim Zachodzie (1976/1977) – pełnokrwisty dziecięcy western z rewolwerami i pościgami.
- Colargol zdobywcą kosmosu (1978) – kinowa wersja gwiezdnej odysei, w której pojawiają się m.in. Planeta Bąbelkowa oraz nowy bohater – Mechaniczny Miś.
- Colargol i cudowna walizka (1979) – kino akcji, w którym Zły Wilk Kid porywa szczurka Hektora, by wydrzeć mu tajemnicę hodowli złotych tulipanów, a pościg za nim prowadzi przez kilka kontynentów.
Muzyka i kultowy polski dubbing
Nie byłoby sukcesu Colargola bez jego warstwy muzycznej. Bajka w zasadzie przypominała dziecięcą operetkę. Za ścieżkę dźwiękową odpowiadali francuscy kompozytorzy – Mireille oraz Jean-Michel Defaye. Ale prawdziwa magia wydarzyła się przy tłumaczeniu.
Polskie teksty piosenek wyszły spod pióra Tadeusza Śliwiaka, poety i krakowskiego artysty kojarzonego chociażby z legendarną Piwnicą pod Baranami. Śliwiak z genialną lekkością przełożył francuski oryginał, tworząc nieśmiertelny hymn pokoleń ze słynnym „Przygód kilkanaście miał, Colargol to właśnie ja!” na czele. Co ciekawe, w zależności od tego, gdzie akurat poniosło naszego misia, piosenka tytułowa zmieniała swój styl. Mały widz mógł usłyszeć ją m.in. w swawolnej aranżacji westernowej albo pełnej syntezatorów wersji kosmicznej.
Colargol to właśnie ja,
Miś, co zawsze śpiewać chciał.
Lecz choć bardzo kochał śpiew,
Wciąż fałszował pośród drzew.
Mocnym punktem serialu była też obsada dubbingowa. Reżyserzy podjęli świetną decyzję, by głosu głównemu bohaterowi użyczyła aktorka Irena Siempińska. To właśnie jej ciepła barwa sprawiła, że Colargol brzmiał tak autentycznie i uroczo. Spore roszady zaszły natomiast u jego przyjaciela. Szczurek Hektor w pierwszych 21 odcinkach przemawiał głosem Romana Werlińskiego, ale od odcinka 22. zastąpił go Waldemar Szyk, co było bezpośrednim efektem zmian produkcyjnych i przygotowań do międzynarodowej ekspansji serialu.
Międzynarodowy sukces Misia Colargola
„Przygody Misia Colargola” stały się światowym hitem, jakiego polska animacja wcześniej nie widziała. Nasz mały niedźwiadek z Łodzi podbił ekrany w kilkudziesięciu krajach. Ale jak to w realiach PRL-u bywało, zderzenie z zachodnim kapitałem miało słodko-gorzki smak.
Albert Barillé trzymał w ręku prawa do dystrybucji na rynek zachodni i z wyczuciem dopasowywał imię bohatera do lokalnych odbiorców. I tak w Wielkiej Brytanii i USA Colargol stał się Barnabym, w Kanadzie Jeremym, w Izraelu Kolorgalem, a japońskie dzieci usiadły przed telewizorami, by oglądać przygody misia Koraru. Success story? I tak, i nie. Jak po latach wspominał Tadeusz Wilkosz, ten komercyjny szał na świecie rzadko przekładał się na realne pieniądze dla łódzkiego „Se-ma-fora” i samych twórców. Większość walutowych zysków trafiała prosto do kieszeni francuskiego partnera.
Jednak z perspektywy czasu to nie przeliczniki dewizowe są najważniejsze. „Przygody Misia Colargola” odegrały absolutnie bezcenną rolę w wychowaniu i kształtowaniu wrażliwości kilku pokoleń. Ciepła, pogodna historia, pozbawiona cienia agresji, stawiająca na przyjaźń, lojalność i odwagę w podążaniu za marzeniami była (i wciąż jest) czymś absolutnie wyjątkowym. W świecie zdominowanym przez krzykliwe, komercyjne kreskówki, polsko-francuski miś pozostaje nostalgicznym symbolem złotej ery dziecięcej telewizji.
