Telewizja w PRL była czymś więcej niż tylko źródłem rozrywki – kształtowała codzienne życie i kulturę Polaków. Jej rozwój przebiegał w rytmie zmian politycznych i technologicznych, co miało bezpośredni wpływ na to, co trafiało na ekrany. Wiele programów, seriali i filmów z tamtych lat wciąż budzi sentyment i jest chętnie wspominanych, stanowiąc ważną część historii polskiej telewizji.
Lata 50. – Początki telewizji w PRL
Telewizja Polska oficjalnie rozpoczęła nadawanie 25 października 1952 roku. 30-minutowy program był oglądany w Warszawie na 24 odbiornikach „Leningrad”. Pierwsze programy trwały zaledwie kilka godzin tygodniowo. W latach 50. program nadawano jedynie w Warszawie.
Regularne nadawanie programu telewizyjnego rozpoczęło się 23 stycznia 1953 roku. Początkowo było to pół godziny raz na tydzień, w piątki o godzinie 17. Od 1 kwietnia 1955 roku program był nadawany dwa razy w tygodniu (we wtorki i w piątki), od 1 listopada 1955 roku – trzy razy w tygodniu (w poniedziałki, środy i piątki), a od 1 stycznia 1956 roku program telewizyjny nadawany był cztery razy w tygodniu (w poniedziałki, środy, piątki i w niedziele).
1 maja 1956 roku uruchomiona została stacja nadawcza Telewizyjnego Ośrodka Transmisyjnego mieszcząca się w Pałacu Kultury i Nauki, na którego iglicy umieszczono antenę. Dzięki temu zasięg telewizji poszerzył się do około 55 km od centrum Warszawy.
26 marca 1956 roku rozpoczęto nadawać „Tele-Echo”, cykliczny program typu „talk-show” prowadzony przez Irenę Dziedzic, która rozmawiała w studiu z zaproszonymi gośćmi na temat ich życia zawodowego i prywatnego.
W 1957 roku powołano do życia „Dziennik Telewizyjny”, który stał się głównym programem informacyjnym i propagandowym na wiele lat i zastąpił wcześniej nadawane „Wiadomości Dnia”.
Rok 1957 to pierwsza dobranocka — „Miś z okienka” (początkowo „Miś w okienku”). Głównym bohaterem był miś, który omawiał z prowadzącym zaczerpnięte z książek poważne tematy. Prowadzącym był początkowo Bronisław Pawlik, a następnie Stanisław Wyszyński.
16 października 1958 roku wyemitowano pierwszy z cyklu „Kabaret Starszych Panów”. Autorami programu byli Jeremi Przybora i Jerzy Wasowski. W programie występowali m.in. Irena Kwiatkowska, Barbara Krafftówna, Kalina Jędrusik, Krystyna Sienkiewicz, Zofia Kucówna, Wiesław Gołas, Mieczysław Czechowicz, Wiesław Michnikowski, Edward Dziewoński i Bohdan Łazuka.
W roku 1959 wprowadzone zostały dwa popularne programy. Pierwszy z nich – „Pegaz” został wyemitowany po raz pierwszy 5 września 1959 roku i był poświęcony kulturze i sztuce. Jego pomysłodawcą i pierwszym prowadzącym był Grzegorz Lasota.
Drugim z programów, którego emisję zapoczątkowano w 1959 roku był „Zrób to sam” prowadzony przez Adama Słodowego. Autor prezentował na wizji jak z ogólnie dostępnych rzeczy zrobić przedmioty użytkowe i zabawki.
Lata 60. – Rozwój i ekspansja
Lata 60. to czas dynamicznego rozwoju Telewizji Polskiej. Wprowadzono pierwsze udoskonalenia techniczne, poprawiając jakość obrazu i dźwięku. Telewizja stawała się coraz bardziej dostępna, choć nadal dominowała w większych miastach. Od 1 lutego 1961 roku program nadawano już codziennie przez kilka godzin. W 1969 roku ukończono budowę Centrum Radiowo-Telewizyjnego przy ul. Woronicza w Warszawie.
W tym okresie pojawiły się pierwsze polskie seriale. Wśród nich „Barbara i Jan” – opowieść o parze dziennikarzy, granych przez Janinę Traczykównę i Jana Kobuszewskiego, a także kultowi „Czterej pancerni i pies” – wojenny serial, który do dziś ma swoich wiernych fanów. Ogromnym sukcesem okazała się również „Stawka większa niż życie”, ukazująca losy kapitana Klossa – polskiego szpiega infiltrującego niemieckie struktury w czasie II wojny światowej.
W 1962 roku najmłodsi widzowie poznali „Jacka i Agatkę” – prostą, ale uwielbianą dobranockę, w której rodzeństwo (w formie pacynek) opowiadało o codziennych sprawach. Z kolei 25 listopada 1962 roku widzowie po raz pierwszy zobaczyli teleturniej „Wielka gra”, który szybko stał się jednym z najpopularniejszych programów rozrywkowych w Polsce. Początkowo prowadzącymi byli Ryszard Serafinowicz, Joanna Rostocka i Janusz Budzyński, ale najbardziej kojarzoną gospodynią programu była Stanisława Ryster. Na przestrzeni lat zmieniały się zasady teleturnieju oraz kwoty nagród, ale jego prestiż pozostał niezmienny.
W 1963 roku na antenie pojawił się „Piórkiem i węglem”, program prowadzony przez prof. Wiktora Zina, który z pasją opowiadał o architekturze, ilustrując swoje wykłady rysunkami wykonywanymi węglem. W 1967 roku w telewizji zadebiutował „Latający Holender” – program o tematyce żeglarskiej, tworzony przez gdański ośrodek telewizyjny i skierowany do młodzieży.
W tym samym roku rozpoczęła się emisja „W starym kinie”, prowadzonego przez Stanisława Janickiego. Był to najdłużej nadawany program filmowy w historii polskiej telewizji – ostatni odcinek wyemitowano w 1999 roku. Prezentował on głównie przedwojenne polskie filmy, wzbogacone ciekawym komentarzem prowadzącego.
Dzieci i młodzież szybko polubiły „Zwierzyniec”, program emitowany od 1968 roku, w którym myśliwy i miłośnik zwierząt – Michał Sumiński, opowiadał o faunie w przystępny i interesujący sposób. Program nadawano w poniedziałki popołudniami i przez lata cieszył się dużą popularnością.
Lata 70. – Nowy kanał i kolorowa telewizja
Lata 70. to okres znaczącego przełomu technologicznego w polskiej telewizji, możliwego głównie dzięki otwarciu Polski na Zachód w epoce Gierka. 22 lipca 1971 roku Telewizja Polska po raz pierwszy wyemitowała program w kolorze. Emisja odbywała się w systemie SECAM, który został przyjęty we wszystkich krajach bloku wschodniego (z wyjątkiem Rumunii). Należy jednak pamiętać, że ze względu na brak odbiorników i ich wysoką cenę, większość widzów nadal oglądała telewizję w czerni i bieli.
W 1970 roku uruchomiono drugi ogólnopolski program telewizyjny, co zwiększyło różnorodność oferty i pozwoliło widzom na dostęp do większej liczby programów jednocześnie.
Seriale nadal cieszyły się ogromną popularnością. Jednym z najchętniej oglądanych był „Czterdziestolatek”, przedstawiający w komediowy sposób codzienne życie Polaków w czasach PRL. Od 1976 roku emitowano również „07 zgłoś się”, kryminalny serial, przy którego realizacji korzystano z pomocy Milicji Obywatelskiej.
17 stycznia 1971 roku na antenie pojawił się program „Z kamerą wśród zwierząt”, produkowany przez TVP Wrocław i nagrywany w tamtejszym zoo. Prowadzili go Antoni i Hanna Gucwińscy, opowiadając o życiu i zwyczajach zwierząt.
Od września 1972 roku emitowany był „Teleranek”, którego symbolem stał się biegnący kogucik wskakujący na płot i piejący punktualnie o godzinie 9:00. Początkowo czołówka była czarno-biała, a od 1974 roku – kolorowa. Program stworzyli Maciej Zimiński i Joanna Koenig, a jednym z prowadzących był Tadeusz Broś.
30 listopada 1974 roku zadebiutowało „Studio 2”, początkowo nadawane w wolne soboty, a później także w czwartki wieczorem. Był to pierwszy wielogodzinny blok programowy w historii polskiej telewizji, wyróżniający się nowoczesną formułą. Twórcą programu był Mariusz Walter, a prowadzącymi Bożena Walter, Edward Mikołajczyk i Tomasz Hopfer (zastąpiony w 1976 roku przez Tadeusza Sznuka). Jednym z największych wydarzeń w historii programu był występ zespołu ABBA 13 listopada 1976 roku.
W ramach „Studia 2” Olga Lipińska realizowała program rozrywkowy „Właśnie leci kabarecik”, w którym występowali m.in. Piotr Fronczewski, Wojciech Pokora, Barbara Wrzesińska, Jan Kobuszewski i Krystyna Sienkiewicz.
W drugiej połowie lat 70. w piątkowe wieczory przed wolnymi sobotami nadawano „Studio Gama”, prowadzone początkowo przez Andrzeja Zaorskiego i Krystynę Sienkiewicz, a później przez Krystynę Loskę.
Od 8 września 1977 roku na antenie pojawiła się „Sonda”, popularnonaukowy program prowadzony przez Zdzisława Kamińskiego i Andrzeja Kurka. Każdy odcinek poświęcony był innemu zagadnieniu z dziedziny nauki i techniki.
Od marca 1978 roku emitowano program dla dzieci „Piątek z Pankracym”, prowadzony przez Zygmunta Kęstowicza. Młodzi widzowie mogli również oglądać „Porę na Telesfora”, początkowo prowadzony przez Macieja Damięckiego, a później przez Zygmunta Kęstowicza.
W 1978 roku na antenie zadebiutował „Telewizyjny Koncert Życzeń”, prowadzony głównie przez Krystynę Loskę i Jana Suzina, a także Marka Gajewskiego, Jacka Brzostyńskiego, Edytę Wojtczak, Bogumiłę Wander i Annę Wandę Głębocką. W programie przekazywano życzenia wraz z dedykowanymi piosenkami.
Lata 80. – Między propagandą i rozrywką
Lata 80. były czasem wielkich przemian politycznych, które silnie wpłynęły na Telewizję Polską. Po wprowadzeniu stanu wojennego w grudniu 1981 roku media stały się narzędziem propagandy, a programy informacyjne, zwłaszcza „Dziennik Telewizyjny”, służyły głównie do przekazywania oficjalnych komunikatów władz. W pierwszych dniach stanu wojennego emisja większości programów została wstrzymana, a symbolem tej sytuacji stał się brak „Teleranka” 13 grudnia 1981 roku .
Pomimo cenzury i kontroli politycznej, w latach 80. powstawały produkcje, które zyskały ogromną popularność i na stałe zapisały się w historii polskiej telewizji.
Jednym z najważniejszych seriali tej dekady były „Alternatywy 4”, satyryczna opowieść o mieszkańcach nowego bloku na warszawskim Ursynowie, w reżyserii Stanisława Barei. Kolejnym hitem był serial „Zmiennicy”, również autorstwa Barei, przedstawiający losy dwójki taksówkarzy – Jacka i Kasi.
W telewizji lat 80. znalazło się również miejsce na programy publicystyczne i popularnonaukowe. Od września 1983 roku widzowie mogli śledzić „Sensacje XX wieku”, autorski cykl Bogusława Wołoszańskiego, który odkrywał mało znane fakty historyczne, głównie z okresu II wojny światowej. Równie dużą sympatią cieszył się „Kwant” (od 1986 roku), prowadzony przez Romana Kanciruka wraz z grupą młodych entuzjastów nauki. Program przedstawiał osiągnięcia naukowe, ciekawostki techniczne oraz organizował turnieje wiedzy, znane jako „Super Głowa”.
Na rozrywkowej mapie telewizji lat 80. wyróżniał się „Jarmark”, dynamiczny magazyn kulturalno-rozrywkowy tworzony przez Wojciecha Pijanowskiego, Krzysztofa Szewczyka i Włodzimierza Zientarskiego. W programie prezentowano nowości ze świata muzyki, sportu i motoryzacji, a także teledyski i materiały zza „żelaznej kurtyny”.
Telewizja w latach 80. nie uciekała od zmian – w 1986 roku popołudniowe wydanie „Dziennika Telewizyjnego” zastąpiono „Teleexpressem”, emitowanym o 17:15. Jego dynamiczna formuła i lekki styl szybko zdobyły sympatię widzów. W pierwszym składzie redakcyjnym znaleźli się m.in. Wojciech Reszczyński, Jolanta Fajkowska, Marek Sierocki i Hirek Wrona.
