„Sonda” jest jednym z najbardziej kultowych programów popularnonaukowych w historii polskiej telewizji. Emitowana w latach 1977-1989, przyciągała przed ekrany miliony widzów, fascynując ich nauką podaną w przystępny i dynamiczny sposób. Charyzmatyczni prowadzący, innowacyjna formuła i szeroki zakres poruszanych tematów sprawiły, że program stał się ikoną polskiej telewizji.
Początki „Sondy”
Pomysł na „Sondę” zrodził się w 1977 roku. Głównymi twórcami programu byli Andrzej Kurek – fizyk z wykształcenia, oraz Zdzisław „Danek” Kamiński – dziennikarz o dużym zacięciu popularyzatorskim. To właśnie ich duet okazał się kluczem do sukcesu programu.
Początkowo Kurek prowadził „Sondę” z Wandą Konarzewską, jednak po kilku odcinkach dołączył do niego Kamiński, tworząc niepowtarzalny tandem, który działał na zasadzie kontrastu: Kurek był spokojnym rzeczowym naukowcem, a Kamiński impulsywnym sceptykiem, co prowadziło do ciekawych i często humorystycznych dyskusji.
O czym była „Sonda”?
Każdy odcinek programu poświęcony był jednemu zagadnieniu naukowemu lub technicznemu. Twórcy starali się przedstawiać skomplikowane tematy w sposób prosty i angażujący. Program poruszał kwestie z zakresu: astronomii, biologii, fizyki, medycyny, technologii i inżynierii.
W programie nie brakowało eksperymentów, wizualizacji i anegdot, które ułatwiały zrozumienie prezentowanych treści. Cechą charakterystyczną „Sondy” było nie tylko dostarczanie wiedzy, ale także pobudzanie widzów do krytycznego myślenia. Prowadzący często przyjmowali odmienne stanowiska, co sprawiało, że każdy temat był analizowany z różnych perspektyw.
Kiedy emitowano „Sondę”?
„Sonda” zadebiutowała 8 września 1977 roku na antenie TVP1. Program początkowo emitowano w czwartki o godzinie 17:50, jednak z czasem zmieniano pory nadawania. W latach 1978-1980 nadawano go we wtorki, później ponownie w czwartki o 18:20. Ze względu na wakacyjne przerwy i przesunięcia w ramówce zdarzało się, że odcinki emitowano również w środy lub piątki.
Łącznie powstało około 488 odcinków (w tym 19 specjalnych), ale po uwzględnieniu powtórek liczba ta wzrosła do ponad 560.
Tragiczny koniec „Sondy”
29 września 1989 roku historia „Sondy” zakończyła się w tragicznych okolicznościach. Andrzej Kurek i Zdzisław Kamiński zginęli w wypadku samochodowym w drodze do Raciborskiej Fabryki Kotłów „Rafako”, gdzie mieli zbierać materiały do kolejnego odcinka. Samochód, którym podróżowali, prowadzony przez rajdowca Andrzeja Gieysztora, zderzył się czołowo z ciężarówką Star 200. Wszyscy trzej mężczyźni zginęli na miejscu. Śmierć prowadzących była ogromnym ciosem dla fanów programu i praktycznie oznaczała jego koniec.
Jeden z pamiętnych odcinków – „Plaster rzeczywistości”
Jeden z najbardziej zapadających w pamięć odcinków „Sondy” nosił tytuł „Plaster rzeczywistości” i został wyemitowany w dniu 5 kwietnia 1984 roku. Był poświęcony nowince technologicznej – płytom kompaktowym CD, które w tamtym czasie dopiero wkraczały na rynek.
W odcinku omówiono:
- historię nośników danych – od płyt gramofonowych po CD,
- zasadę działania technologii laserowej,
- przyszłe zastosowania płyt kompaktowych, nie tylko w muzyce, ale także w informatyce.
Typowe dla programu były humorystyczne interakcje prowadzących – Kamiński, sceptycznie nastawiony do nowej technologii, ścierał się z entuzjastycznym Kurkiem.
[Marek Kurek] No i wreszcie — czekaliśmy jakieś 5 lat kiedy odbyła się pierwsza prezentacja tego typu płyty. Ale tamta była inna — oparta na innej zasadzie i praktycznie okazała się technologicznym niewypałem. A oto w tej chwili pojawiła się wreszcie — plasterek z zapisanym obrazem telewizyjnym, który ma znaczenie handlowe, to znaczy w krajach Europy Zachodniej tego typu płyta w specjalnych odtwarzaczach zaczyna współpracować z barwnym telewizorem.
[Zdzisław Kamiński] To co dla użytkownika jest najistotniejsze, to że ta płyta, którą trzymasz w ręku, nawet gdybyś drugą rękę położył z wierzchu, po prostu się nie niszczy. Czułość tej płyty na zniszczenia w stosunku do tradycyjnej, którą znamy – gramofonowej, jest w ogóle nieporównywalna. A to jest właśnie taka płyta, którą już pokazywaliśmy w grudniu, ten słynny compact disc do notowania utworów muzycznych. Po prostu płyta gramofonowa, ale nowej generacji, która me też tę samą zaletę. Dzięki specjalnemu systemowi notowania i pokrycia tej płyty ochronną warstwą, okazuje się, że jest ona prawie niewrażliwa na różnego rodzaju mechaniczne uszkodzenia. Co więcej — jakość dźwięku jest po prostu niezrównana.
Dzięki takiej formule odcinek nie tylko bawił, ale i edukował, pokazując, jak nowe wynalazki mogą zmieniać świat.
Ciekawostki o „Sondzie”
Czołówka programu wykorzystywała utwór „Visitation” Mike’a Vickersa, co nadawało audycji nowoczesności.
- Logo „Sondy” zaprojektował Andrzej Kurek na komputerze ZX Spectrum. Motyw Yin-Yang symbolizował równowagę między różnymi podejściami do omawianych tematów.
- Niski budżet programu sprawiał, że materiały często zdobywano dzięki uprzejmości instytucji naukowych i zagranicznych placówek.
- Wizjonerskie podejście – w latach 80. w „Sondzie” zaprezentowano technologie, które zrewolucjonizowały świat dekadę później (np. internet czy cyfrowe nośniki danych).
- Ogromna popularność – w szczytowym okresie „Sondę” oglądało nawet 6 milionów widzów, co stanowiło około 30% całej widowni telewizyjnej w Polsce.
- Zaginione odcinki – wiele epizodów „Sondy” zostało bezpowrotnie utraconych, gdyż Telewizja Polska kasowała stare taśmy w celach oszczędnościowych. Na szczęście niektóre ocalały w prywatnych archiwach widzów i są dziś dostępne online.
„Sonda” – legenda, która trwa
Mimo upływu lat „Sonda” pozostaje symbolem inteligentnej telewizji, której głównym celem było zainteresowanie widzów nauką i technologią. Pomimo tragicznego zakończenia programu, jego dziedzictwo wciąż inspiruje kolejne pokolenia miłośników nauki i telewizji. Wiele odcinków można znaleźć w internecie i dzięki nim przypomnieć sobie złote czasy polskiej telewizji publicznej.
Dzięki charyzmatycznym prowadzącym i unikalnej formule „Sonda” na zawsze pozostanie jedną z najważniejszych produkcji telewizyjnych PRL-u.
