Zmiennicy – kultowa podróż w czasy absurdów PRL

Serial telewizyjny „Zmiennicy” to kultowa produkcja z epoki PRL-u stworzona przez reżysera znanego z bezkompromisowego i satyrycznego spojrzenia na ówczesną rzeczywistość. Stanisław Bareja, określany mianem „króla polskiej komedii czasów PRL-u”, poprzez swoje filmy i seriale trafnie uchwycił absurdy i paradoksy życia w tamtym okresie. „Zmiennicy” są jednym z najbardziej lubianych seriali telewizyjnych tamtej epoki, a ich humor i galeria barwnych postaci są pamiętane mimo upływu lat.

Ostatnie dzieło Stanisława Barei

Stanisław Bareja zaprosił do współpracy przy tworzeniu serialu Jacka Janczarskiego. Ta synergia talentów zaowocowała powstaniem dzieła, które łączyło w sobie komediowe zacięcie Barei z satyrycznym okiem Janczarskiego. Pierwszy z piętnastu odcinków serialu miał swoją premierę 18 października 1987 roku na antenie Programu Pierwszego Telewizji Polskiej i był emitowany do 12 lutego 1988 roku. Premiera odbyła się cztery miesiące po śmierci reżysera w czerwcu 1987 roku.

W rolach głównych wystąpili Mieczysław Hryniewicz, który wcielił się w postać Jacka Żytkiewicza, oraz Ewa Błaszczyk, grająca Katarzynę Piórecką, która w celu zdobycia pracy jako taksówkarz przebiera się za mężczyznę i staje się Marianem Koniuszko.

W epizodycznych rolach wystąpiła plejada aktorów: Wojciech Pokora, Kazimierz Kaczor, Bronisław Pawlik, Krzysztof Kowalewski, Irena Kwiatkowska, Marian Opania, Artur Barciś, Krzysztof Zaleski, Mariusz Dmochowski, Jan Englert, Gustaw Lutkiewicz, a nawet sam Stanisław Bareja.

Fabuła serialu

Fabuła serialu koncentruje się na perypetiach Jacka Żytkiewicza, warszawskiego taksówkarza pracującego w Warszawskim Przedsiębiorstwie Taksówkowym (WPT). Jego dotychczasowy zmiennik, Stanisław Lesiak, ulega wypadkowi, gdy na ich taksówkę spadł Pomnik Zwycięskiej Myszy Postępu i Tradycji.

W tym samym czasie Katarzyna Piórecka, z powodu dyskryminacji ze względu na płeć, nie zostaje przyjęta do pracy w WPT. Wpada więc na pomysł, aby przebrać się za mężczyznę, Mariana Koniuszkę, syna jej byłego szefa, i w ten sposób zdobywa posadę, stając się nowym zmiennikiem Jacka. Razem jeżdżą taksówką – polskim Fiatem 125p o numerze bocznym 1313.

Ta podwójna tożsamość prowadzi do wielu komediowych i skomplikowanych sytuacji, zwłaszcza gdy Jacek zakochuje się w Kasi, nieświadomy, że jego dziewczyna i zmiennik to ta sama osoba. Dodatkowo, ich taksówka odgrywa kluczową rolę w przemycie narkotyków, co wplątuje bohaterów w niebezpieczną intrygę z udziałem dwóch rywalizujących gangów.

PRL w krzywym zwierciadle

Serial „Zmiennicy” powstał w schyłkowym okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Był to czas głębokiego kryzysu gospodarczego, społecznych napięć i powolnego, acz nieuchronnym zmierzchu systemu komunistycznego. Polska zmagała się z poważnymi problemami ekonomicznymi, które objawiały się chronicznymi brakami towarów, reglamentacją żywności i innych podstawowych produktów za pomocą kartek, a także ciągłym wzrostem cen.

Lata 80. to także okres po wprowadzeniu stanu wojennego, który choć formalnie został zniesiony w 1983 roku, to pozostawił po sobie spuściznę politycznej kontroli i ograniczeń.

Mimo iż serial nie odnosi się bezpośrednio do najważniejszych wydarzeń politycznych tamtej dekady, to duch tamtych czasów, zmagania społeczne i tęsknota za zmianą niewątpliwie stanowiły tło dla prezentowanych w „Zmiennikach” historii.

Stanisław Bareja, mistrz satyry, w swoim serialu bezlitośnie wyśmiewał trudną rzeczywistość PRL-u. Wykorzystując absurdalne sytuacje reżyser zręcznie punktował mankamenty systemu, niekompetencję urzędników oraz codzienne absurdy, z jakimi musieli mierzyć się obywatele. Satyryczne podejście, często gorzkie i ironiczne, stanowiło formę społecznego komentarza i wentylu bezpieczeństwa dla publiczności.

Śmiech przez łzy

Podobnie jak w innych dziełach Barei, na przykład w „Alternatywach 4” czy „Misiu” w serialu ”Zmiennicy” widzimy karykaturalne przedstawienie nieudolnych i często skorumpowanych urzędników, co stanowiło zarówno źródło humoru, jak i subtelną krytykę systemu. Wątek przemytu narkotyków dodaje serialowi elementu intrygi i odsłania mroczniejsze strony ówczesnej rzeczywistości, sugerując istnienie korupcji i nielegalnych mechanizmów w społeczeństwie. Można to interpretować jako metaforę ukrytej ekonomii i struktur władzy w PRL-u.

Pomimo różnych trudności bohaterowie „Zmienników” wykazują się nadzwyczajną zaradnością i sprytem w omijaniu absurdów systemu. Przebranie Kasi jest tego doskonałym przykładem, ukazującym determinację jednostki w dążeniu do celu wbrew ograniczeniom narzuconym przez społeczeństwo. Ta cecha z pewnością była bliska widzom, którzy sami musieli wykazywać podobną pomysłowość w swoim codziennym życiu.

Serial umiejętnie łączy elementy komediowe, satyryczne i obyczajowe. Humor jest wszechstronny – od slapsticku i komedii sytuacyjny po ostrą satyrę społeczną. Warstwa obyczajowa natomiast stanowi cenne świadectwo życia w latach 80., ukazując modę, ówczesne realia technologiczne i społeczne interakcje. Ten dokumentalny aspekt komedii nadaje serialowi dodatkowo wartości historycznej.

Kasia Piórecka vel Marian Koniuszko i Jacek Żytkiewicz

Jedną z najbardziej charakterystycznych postaci serialu jest Marian Koniuszko, pod którym to męskim pseudonimem ukrywa się Katarzyna Piórecka. Jej decyzja o przebraniu się za mężczyznę, aby zdobyć pracę taksówkarza, wynika z ograniczeń zawodowych narzuconych kobietom w tamtym okresie, co uwidacznia problem nierówności płci w PRL-u. Determinacja Kasi i jej perypetie związane z prowadzeniem podwójnego życia stanowią centralny element komediowej i dramatycznej osi serialu.

Kreacja Ewy Błaszczyk była kluczowa dla sukcesu serialu. Początkowo Stanisław Bareja planował obsadzić w tej roli Jadwigę Jankowską-Cieślak, jednak ostatecznie wybór padł na Błaszczyk. Jej umiejętność przekonującego przedstawienia zarówno kobiety, jak i mężczyzny znacząco przyczyniła się do wiarygodności i komizmu całej historii.

Jacek Żytkiewicz, zmiennik Kasi, to postać bardziej przyziemna, obserwująca absurdy otaczającego go świata. Jego romans z Kasią jest ważnym wątkiem fabularnym. Kontrast naiwności i szczerość Jacka wobec sprytu Kasi generuje wiele komediowych sytuacji i pozwala na eksplorację tematów tożsamości i percepcji. W postać Jacka Żytkiewicza wcielił się Mieczysław Hryniewicz. Jego interpretacja nieco naiwnego i uczciwego Jacka sprawiła, że widzowie mogli się z nim utożsamić i polubić go. Chemia między Hryniewiczem a Błaszczyk była niezbędna dla powodzenia wątku romantycznego.

W serialu pojawia się wiele innych pamiętnych postaci, takich jak Stanisław Lesiak grany przez Bronisława Pawlika, matka Kasi, Maria Piórecka, grana przez charyzmatyczną Irenę Kwiatkowską, czy przemytnik Krashan Bhamaradżanga, którego zagrał Piotr Pręgowski. Te drugoplanowe postacie dodawały serialowi głębi i humoru, często uosabiając specyficzne aspekty społeczeństwa PRL.

Od zachwytu do kultu

W momencie premiery serial „Zmiennicy” odniósł ogromny sukces gromadząc przed telewizorami miliony telewidzów. Tak wysoka oglądalność świadczy o tym, że serial trafił w gusta ówczesnej publiczności, być może właśnie dzięki satyrycznemu przedstawieniu znanej im rzeczywistości. Serial dostarczał rozrywki, ale także stanowił formę katharsis dla widzów zmagających się z trudami życia w późnym PRL-u.

Twórczość Barei nie zawsze spotykała się z uznaniem krytyków za jego życia, co oznacza, że popularność wśród widzów nie zawsze szła w parze z pochwałami krytyków. Z biegiem lat serial zyskał jednak znaczną popularność i obecnie uważany jest za serial kultowy.

Dla osób pamiętających czasy PRL-u serial ten ma wartość sentymentalną. Dla młodszych pokoleń stanowi on cenny wgląd w przeszłość, ukazując realia tamtej epoki.

Kulisy powstawania i ciekawostki z planu

Początkowo serial miał nosić tytuł „Zawód taksówkarz”, a później „Taksówka 1313”. Ostatecznie stanęło na „Zmiennikach”. Tytuł ten lepiej oddawał główny motyw serialu.

Produkcja „Zmienników” była przedsięwzięciem na dużą skalę. Zaangażowano aż 330 aktorów, 194 epizodystów i 2020 statystów.

Zdjęcia do serialu realizowano w 237 różnych lokalizacjach, w tym w ważnych punktach Warszawy, takich jak lotnisko, dworce kolejowe, a nawet zabytkowy pałac. Realizacja zdjęć w autentycznych lokacjach na ulicach Warszawy i okolicznych miejscowościach wiązała się z licznymi trudnościami logistycznymi. Zdjęcia kręcono w warunkach naturalnego ruchu drogowego na warszawskich ulicach oraz na ruchliwych trasach wylotowych.

Niedobory towarów w tamtym czasie znalazły odzwierciedlenie nawet na planie filmowym, gdzie rekwizyty spożywcze często były wykonane ze styropianu. Przygotowanie sceny przemytu kiełbasy, w której ukryte były narkotyki, również napotkało nieoczekiwane problemy, gdy członkowie ekipy zostali aresztowani za próbę zakupu prawdziwej wędliny na czarnym rynku.

Serial nie uniknął ingerencji cenzury. Najbardziej znanym przykładem jest usunięcie sceny awaryjnego lądowania samolotu po katastrofie w Lesie Kabackim w 1987 roku. Ten incydent pokazuje, jak wrażliwa była ówczesna władza na wszelkie odniesienia do tragedii.

Stanisław Bareja, znany ze swoich potyczek z cenzurą przy okazji realizacji innych filmów często stosował wyrafinowane metody przekazu, takie jak dwuznaczne dialogi i subtelne aluzje, aby obejść ograniczenia. Może właśnie dzięki takiemu podejściu „Zmiennicy” zostali ostatecznie dopuszczeni do emisji bez większych modyfikacji w scenariuszu.

Bareja w formie

„Zmiennicy” wpisują się w charakterystyczny styl i humor Stanisława Barei, który jest obecny w jego innych kultowych dziełach, takich jak „Miś”, „Alternatywy 4”, „Poszukiwany, poszukiwana” czy „Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz?”. Wspólnym mianownikiem tych produkcji jest satyryczne spojrzenie na absurdy systemu PRL, krytyka biurokracji oraz ukazanie zaradności zwykłych ludzi w obliczu trudności.

Podobnie jak w innych swoich filmach i serialach, Bareja w „Zmiennikach” wykorzystuje komediową formę do komentowania ówczesnych problemów społecznych i politycznych. To zaangażowanie w aktualne tematy było znakiem rozpoznawczym jego twórczości, czyniąc jego komedie czymś więcej niż tylko lekką rozrywką.

Podejście Barei do satyry było często subtelne, oparte było na alegoriach, metaforach i inteligentnych dialogach, co było szczególnie ważne w kontekście cenzury. Ta wyrafinowana strategia pozwalała mu na krytykę systemu bez otwartej konfrontacji, a jego humor często docierał do odbiorców na różnych poziomach. Bareja był mistrzem w przekazywaniu satyrycznego przesłania w warunkach ograniczonej wolności słowa.

Coś być musi, do cholery, za zakrętem…

Mimo że akcja „Zmienników” osadzona jest w konkretnym historycznym kontekście, serial porusza uniwersalne tematy, takie jak walka o godność jednostki, absurdalność biurokracji i niezłomność ludzkiego ducha. Satyryczne przedstawienie ludzkich wad i niedoskonałości społeczeństwa pozostaje aktualne nawet po upadku komunizmu.

Dla wielu widzów, którzy żyli w czasach PRL-u, serial ten wywołuje nostalgię, choć często zabarwioną ironią. Serial przypomina o minionej epoce, oddając jej unikalną atmosferę i wyzwania. Analiza przyczyn tej nostalgii pozwala lepiej zrozumieć, jak pamiętamy i postrzegamy przeszłość.

„Zmiennicy” mają również wartość dokumentalną – oferują młodszym pokoleniom wgląd w realia życia w późnym PRL-u. Serial, nawet w swojej komediowej formie, wiernie oddaje warunki materialne, interakcje społeczne i niuanse kulturowe tamtych czasów. Przyjrzenie się serialowi pod kątem jego wartości dokumentalnej wzbogaca wiedzę o epoce PRL-u poza oficjalnymi przekazami historycznymi. Optymistyczny wers z piosenki otwierającej serial, „Coś być musi, coś być musi do cholery za zakrętem” rezonuje z ówczesnymi nadziejami na zmiany i może nadal mieć znaczenie w czasach niepewności. To pełne nadziei zdanie w satyrycznym kontekście dodaje złożoności przesłaniu serialu.

Poprzez satyryczny humor i niezapomniane postacie serial „Zmiennicy” wnikliwie komentuje absurdy tamtego systemu, pozostając jednocześnie niezwykle aktualny. Jego trwała popularność wynika z uniwersalności poruszanych tematów, mistrzowskiej reżyserii i aktorstwa oraz zdolności do wywoływania zarówno śmiechu, jak i refleksji. Serial na stałe wpisał się w kanon polskiej kultury popularnej, a jego przesłanie i humor wciąż bawią i uczą kolejne pokolenia widzów.