Janosik – ludowa opowieść o polskim Robin Hoodzie

Serial telewizyjny „Janosik” wyreżyserowany przez Jerzego Passendorfera zadebiutował na ekranach w 1974 roku i niemal od razu zyskał status ikony polskiej kultury masowej. Jego premiera zapoczątkowała fenomen, który trwa do dziś. Serial pozostaje rozpoznawalny i uwielbiany przez kolejne pokolenia widzów.

Ogromna popularność „Janosika” wynika z unikalnego połączenia przygody, humoru i romantycznej wizji legendarnego tatrzańskiego zbójnika. Regularne powtórki w telewizji publicznej, a także obecność wszystkich odcinków na platformie TVP VOD, niezmiennie potwierdzają jego miejsce w kanonie polskiej rozrywki.

Janosik – kulisy powstania serialu

Realizacja serialu „Janosik” była przedsięwzięciem na dużą skalę wymagającym znacznych zasobów i ogromnego zaangażowania. Zdjęcia rozpoczęły się w maju 1972 roku i trwały do marca 1973, pochłaniając imponujące 80 kilometrów taśmy filmowej. Reżyser Jerzy Passendorfer, mający już na koncie filmy fabularne i doświadczenie jako operator Polskiej Kroniki Filmowej, podjął się tego zadania z entuzjazmem, choć określał je jako jedno z najtrudniejszych wyzwań w swojej karierze.

Passendorfer podszedł do legendy o Janosiku z lekkością i humorem. Celowo zrezygnował z poważnego tonu, charakterystycznego dla dramatów historycznych, na rzecz przygodowej komedii osadzonej w górskim folklorze. Priorytetem była rozrywka – dynamiczne sekwencje akcji, widowiskowe walki, szaleńcze jazdy konne, a nawet efektowne upadki ze skał. To pragmatyczne podejście do opowiadania historii sprawiło, że „Janosik” stał się uniwersalnie przystępny i zdobył ogromną popularność, mimo pewnych początkowych zastrzeżeń ze strony krytyków.

Serial składa się z 13 odcinków, trwających po 45–58 minut każdy. Choć każdy epizod stanowi zamkniętą historię, razem tworzą spójną opowieść o przygodach zbójnickiej kompanii Janosika.

Zdjęcia realizowano w malowniczych plenerach Polski i Słowacji. Wśród lokacji znalazły się m.in. rezerwat „Białka” w okolicach Nowej Białej, Dolina Chochołowska (gdzie nakręcono scenę ślubu Janosika i Maryny), Zamek w Pieskowej Skale (siedziba Hrabiego Horvatha), Zamek Ogrodzieniec w Podzamczu oraz Dębno Podhalańskie. Ekipa zawitała także na Słowację – do Zamku Orawskiego w miejscowości Oravský Podzámok.

Jako ciekawostkę warto dodać, że na potrzeby sceny ślubu Janosika z Maryną wybudowano kaplicę na Polanie Chochołowskiej. Po zakończeniu zdjęć zdecydowano, że nie zostanie ona rozebrana. Drewniana kapliczka została poświęcona, otrzymała imię św. Jana Chrzciciela i do dziś pełni funkcję sakralną. Często nazywana jest Kapliczką Maryny i Janosika.

Wybór malowniczych i różnorodnych lokacji wzbogacony o starannie przygotowane scenografie studyjne odegrał kluczową rolę w budowie sugestywnego, pełnego uroku świata przedstawionego w serialu. W przeciwieństwie do wielu produkcji ograniczonych do przestarzałych dekoracji, „Janosik” zachwyca wizualnie nawet współczesnych widzów. To właśnie bogactwo estetyczne sprawia, że serial nie zestarzał się wizualnie i wciąż przyciąga uwagę.

Kulisy produkcji „Janosika” obfitują w barwne anegdoty, które z czasem stały się częścią jego legendy. Choć realizacja była pełna wyzwań, atmosfera na planie bywała swobodna i pełna humoru. Aktorzy, zwłaszcza Bogusz Bilewski, słynęli z hucznych biesiad i zabaw po godzinach, a zdarzały się nawet bójki z góralami.

Marek Perepeczko, odtwórca tytułowej roli, musiał zmierzyć się z presją i bronić swojej wizji postaci. Dzięki wsparciu Jerzego Passendorfera pozostał w obsadzie, co było decyzją kluczową dla sukcesu serialu.

Na początku były jakieś problemy. Chyba po trzech odcinkach pojawił się między nim a reżyserem poważny konflikt. Nie wchodziłem w to, bo mnie to nie interesowało, ale ponoć Passendorfer był bliski tego, żeby z Marka zrezygnować. W końcu się na to nie zdobył. Na szczęście dla Marka Perepeczki, i dla filmu też.

Witold Pyrkosz “Podwójnie urodzony” – Wydawnictwo Literackie 2009

Anegdoty z planu, zamiast obniżać wartość produkcji, tylko wzmocniły jej kultowy status i zbudowały jeszcze silniejszą więź emocjonalną z widzami.

Historia tatrzańskiego zbójnika, czyli fabuła serialu „Janosik”

Fabuła „Janosika” to romantyczna, epizodyczna adaptacja karpackiej legendy zbójnickiej, luźno inspirowana postacią Juraja Jánošíka. Opowieść rozpoczyna się w młodości głównego bohatera – sieroty wychowanego przez pustelnika w górach, który pewnego dnia wyrusza w świat. Gdy staje w obronie chłopa bitego przez żołnierzy, trafia do lochów hrabiego Horvatha. Tam poznaje potężnego górala Kwiczoła. Obaj podejmują próbę ucieczki, w czym pomagają im zbójnicy z kompanii Harnasia Jakubka. Janosik i Kwiczoł dołączają do grupy, a wkrótce, zgodnie ze zbójeckim prawem, Janosik staje do pojedynku z Jakubkiem i zostaje nowym harnasiem.

Kolejne odcinki przedstawiają rozmaite perypetie Janosika i jego kompanów. W jednym z epizodów udaremnia on plany murgrabiego, który podszywa się pod zbójników, by napaść na kupców. Janosik przejmuje towary „z rozkazu hrabiego” i rozdaje je chłopom. W innych odcinkach pomaga ludności obciążonej nowymi podatkami, zmusza wojsko austriackie do odwrotu, wymienia schwytanego generała na pojmanych słowackich zbójników, czy też ingeruje w pobór do wojska, porywając szlacheckich pachołków i uwalniając biednych chłopów.

Ostatni odcinek to kulminacja serialu – ślub Janosika z Maryną zostaje przerwany przez pojawienie się wojska. Zbójnicy zostają schwytani, a serial kończy się symboliczną egzekucją bohaterów.

Obsada aktorska i główni bohaterowie „Janosika”

Główne role w serialu zagrali wybitni aktorzy, których kreacje w dużej mierze przyczyniły się do sukcesu produkcji. Ich późniejsze kariery tylko wzmocniły wpływ „Janosika” na polską kulturę, czyniąc serial kamieniem milowym w historii telewizji i w ich osobistym dorobku artystycznym.

Janosik – Marek Perepeczko

Tytułowego bohatera zagrał Marek Perepeczko, obdarzony odpowiednią charyzmą i warunkami fizycznymi – mierzył 190 cm wzrostu, miał 122 cm w klatce piersiowej i 43 cm w bicepsie. Jego Janosik to silny, szlachetny i sprawiedliwy przywódca zbójników, a jednocześnie postać romantyczna i tragiczna. Rola zapewniła aktorowi ogólnopolską rozpoznawalność, ale też na długo go zaszufladkowała.

Maryna – Ewa Lemańska

Maryna to ukochana Janosika – piękna, dumna i silna góralka. Kreacja Ewy Lemańskiej była tak sugestywna, że aktorka przez długi czas nie otrzymywała innych propozycji ról. Postać Maryny do dziś kojarzona jest właśnie z nią.

Kwiczoł – Bogusz Bilewski oraz Pyzdra – Witold Pyrkosz

Kwiczoł i Pyzdra to wierni, choć często komiczni towarzysze Janosika. Ich przyjaźń i ekranowa chemia miały źródło również w życiu prywatnym – Bilewski i Pyrkosz przyjaźnili się poza planem. Obie postacie zyskały sympatię widzów dzięki swojemu charakterystycznemu usposobieniu i lekko satyrycznemu ujęciu.

Murgrabia – Marian Kociniak

Murgrabia to nieudolny i przerysowany zarządca hrabiego Horvatha, który często wpada w tarapaty. Jego relacja z hrabią dostarczała wielu komicznych scen. Marian Kociniak stworzył postać wyrazistą i zapadającą w pamięć.

Hrabia Horvath – Mieczysław Czechowicz

Antagonista Janosika – bezwzględny, ale i groteskowy pan ziemski, którego działania wymuszają interwencje zbójników. Czechowicz po raz kolejny udowodnił swoją klasę, tworząc postać wyraźnie przerysowaną, a jednocześnie autentycznie budzącą niechęć.

Hrabianka Klarysa – Anna Dymna

Córka hrabiego, początkowo zafascynowana Janosikiem. Była to jedna z pierwszych dużych ról Anny Dymnej, która – jak wspominała – wiele nauczyła się na planie, słuchając wskazówek reżysera i bardziej doświadczonych aktorów.

Byłam na trzecim roku w PWST. Miałam 20 lat. Wchodziłam dopiero w magiczny świat filmu. Równocześnie miałam zdjęcia w filmie niemieckim… moje życie nabierało straszliwego pędu. Wszystko było dla mnie olśnieniem, zdumieniem. Na planie chłonęłam każdą uwagę reżysera, partnerów. Jak takie dziecko pełne ufności i radości. A otaczali mnie wielcy, znani aktorzy.

Anna Dymna w rozmowie z portalem Fakt.pl – 03.02.2020 — Anna Dymna o kulisach pracy na planie „Janosika”. „Sypiałam w kilkuosobowych pokojach bez łazienki”

Dla wielu odtwórców ról „Janosik” okazał się przełomowy – szczególnie dla Marka Perepeczki, który już zawsze był kojarzony z postacią góralskiego harnasia. Choć rola przyniosła mu sławę, z czasem ograniczyła jego zawodowe możliwości.

Z kolei Ewa Lemańska, mimo ogromnej popularności, zmagała się z brakiem nowych ról, co skłoniło ją do wyjazdu z Polski. Witold Pyrkosz i Marian Kociniak kontynuowali natomiast bardzo udane kariery, występując w wielu kultowych produkcjach telewizyjnych i filmowych. Dla Anny Dymnej udział w serialu był początkiem błyskotliwej i niezwykle różnorodnej kariery aktorskiej, która trwa do dziś.

Kultowa muzyka Jerzego Matuszkiewicza

Za warstwę muzyczną „Janosika” odpowiadał Jerzy „Duduś” Matuszkiewicz, legenda polskiej muzyki filmowej, znany z niezrównanego wyczucia nastroju. To on stworzył nie tylko ścieżkę dźwiękową, ale prawdziwe dźwiękowe tło serialu.

Motyw przewodni „Janosika” jest dynamiczny, mocno osadzony w folklorze, a jednocześnie na wskroś filmowy. Matuszkiewicz wzbogacił go o chór, dźwięki kościelnych dzwonów i organów, tworząc utwór pełen majestatu i emocji. Tak jak sam „Janosik” balansował między legendą a rzeczywistością, tak muzyka poruszała się między sacrum a dramatem, między góralską nutą a uniwersalnym językiem emocji.

Niektórzy widzowie i krytycy zauważyli w niej echa twórczości Ennio Morricone – zwłaszcza w wykorzystaniu bezsłownego wokalu, gwizdania i dramatycznych pauz. Czy była to świadoma inspiracja, czy raczej duch czasu? Trudno powiedzieć. Ale jedno jest pewne: „Janosik” dzięki tej muzyce nabrał filmowego rozmachu, który mógłby bez wstydu zaistnieć także poza granicami PRL.

Ta muzyka potrafi poruszyć nawet najtwardszego widza. I nie przesadzę pisząc, że w finale serialu niejeden twardziel – przynajmniej w duchu – uronił łzę.

Janosik – między historią a legendą

Choć „Janosik” Jerzego Passendorfera na stałe wpisał się w kanon polskiej popkultury, jego korzenie sięgają znacznie głębiej – aż do słowackich gór i legendy Juraja Jánošíka. A ta legenda, jak to zwykle bywa, ma niewiele wspólnego z faktami.

Juraj Jánošík urodził się około 1688 roku w Terchovej na Słowacji. Zanim trafił na karty ludowych opowieści był żołnierzem kuruców, a potem strażnikiem więziennym. To właśnie wtedy poznał Tomáša Uhorčíka – zbójnika, któremu pomógł w ucieczce i którego bandę później przejął. Działał na pograniczu słowacko-polskim na przełomie XVII i XVIII wieku. Jego działalność – według źródeł historycznych – nie była tak szlachetna, jak chcielibyśmy wierzyć. Choć napadał głównie na bogatych kupców, to romantyczna wizja rozdzielania łupów biednym była raczej wyjątkiem niż regułą. Jánošík został schwytany w 1713 roku, poddany torturom i skazany na brutalną śmierć przez powieszenie na haku wbitym w żebro, karę zarezerwowaną dla hersztów band.

Tymczasem serialowy Janosik to zupełnie inna historia. Passendorfer przeniósł akcję do pierwszej połowy XIX wieku, tworząc postać bardziej z ducha romantyzmu niż kronik sądowych. Janosik z serialu to nie krwawy zbójca, ale szlachetny buntownik – polski Robin Hood, który bierze od bogatych, by dać biednym. Mądry, przystojny, dowcipny. Idealny materiał na bohatera narodowego.

Zabieg ten pozwolił nam uniknąć ewentualnych kolizji z ludowym bohaterem Słowaków, a zarazem sprzyjał podjęciu konwencji komediowej. Umieszczenie bohatera w Polsce porozbiorowej pozwoliło na wprowadzenie dodatkowych konfliktów dramatycznych i umożliwiło wykorzystanie elementów ośmieszających austro-węgierskiego zaborcę.

Jerzy Passendorfer w rozmowie z „Filmowym Serwisem Prasowym”

Trzeba przyznać, że była to świadoma decyzja. Twórcy serialu celowo odcięli się od faktografii, stawiając na uniwersalny mit. Z jednej strony była to artystyczna polonizacja legendy – zrobiono z Janosika bohatera bliskiego polskiemu sercu. Z drugiej – zabieg ten niósł subtelne, ale wyraźne przesłanie. Przedstawiając go jako symbol oporu przeciw uciskowi, twórcy serialu stworzyli opowieść, która mogła rezonować z polskim doświadczeniem historycznym: rozbiorami, utratą niepodległości, walką z obcym panowaniem.

W ten sposób Janosik stał się czymś więcej niż tylko przygodową opowieścią. Był jak bajka z podtekstem – lekko opowiedziana, ale ciężka od znaczeń. Dla młodego widza był to ekscytujący serial z bijatykami i ciupagami. Dla starszego – opowieść o dumie, buncie i niezłomności.

Legenda została dopasowana do naszych potrzeb. I może właśnie dlatego tak dobrze się u nas zadomowiła.

Krytyka i popularność serialu

Gdy „Janosik” zadebiutował na antenie w 1974 roku, z miejsca podbił serca widzów – ale nie recenzentów. Publiczność była zachwycona. Krytyka? Zdecydowanie mniej.

Recenzenci zarzucali serialowi „brak poezji”, „eklektyzm”, a nawet „niezdecydowaną koncepcję”. Niektórzy dostrzegali w Janosiku bohatera „biernego i osowiałego”, a nie inspirującego lidera zbójników. Dochodziły do tego anegdoty z góralskich miejscowości, gdzie dzieci ponoć płakały podczas seansów kinowej wersji „Janosika”, nie mogąc zrozumieć stylizowanej gwary, którą posługiwały się postacie. Brzmiało to dla nich obco i niezrozumiale.

Mimo tych zarzutów, serial odniósł olbrzymi sukces. Miliony widzów śledziły losy Janosika i jego kompanii. Bohater grany przez Marka Perepeczkę szybko zdobył status kultowego – jego sylwetka, powiedzonka i czarne spojrzenie spod zbójeckiej czapki weszły na stałe do zbiorowej wyobraźni.

Serial stał się hitem nie tylko w Polsce. W Niemczech emitowano go jako „Janosik – Held der Berge” (Bohater Gór), a pod koniec lat 80. zdubbingowano nawet na… język mongolski. Trudno o bardziej wymowny przykład siły popkulturowego fenomenu.

Nie bez znaczenia była też pełnometrażowa wersja „Janosika”, która trafiła do kin w 1974 roku. Była to skrócona kompilacja scen z serialu, zmontowana w dynamiczną, zwartą opowieść przygodową. Dla tych, którzy nie oglądali serialu w telewizji, był to sposób na poznanie losów zbójnika na dużym ekranie.

„Janosik” okazał się produktem skrojonym idealnie pod potrzeby szerokiej publiczności. Nie był dziełem historycznym, nie próbował być filmem politycznym – był przygodą. I to właśnie ta przygoda zapewniła mu miejsce w sercach widzów na dekady.

Ponadczasowa siła legendy

„Janosik” w reżyserii Jerzego Passendorfera pozostaje jednym z filarów polskiej telewizji – serialem, który na stałe zapisał się w historii rodzimej popkultury. Jego fenomen nie słabnie mimo upływu lat, a tajemnica tej trwałej popularności tkwi w doskonałym połączeniu wartkiej narracji, charyzmatycznych bohaterów, wybitnej obsady, poruszającej muzyki i malowniczych plenerów Podhala.

To właśnie ta mieszanka sprawia, że kolejne pokolenia widzów sięgają po „Janosika” – jedni z nostalgią, inni z ciekawości, ale wszyscy z podobnym zachwytem. Serial nie tylko bawi, ale też daje poczucie sprawiedliwości i bohaterstwa w świecie, który często bywa od nich daleki.

Sekret jego uniwersalności leży w prostocie i sile przekazu: dobro wygrywa, a zwykli ludzie – choćby przez chwilę – mogą poczuć, że mają swojego obrońcę. To bajka dla dorosłych, opowiedziana z humorem, lekkością i wizualnym rozmachem. Głęboko zakorzeniona w polskim folklorze, a jednocześnie zrozumiała dla każdego, kto potrzebuje historii z jasnym podziałem na dobro i zło.

Dla wielu z nas „Janosik” to wspomnienie dzieciństwa, zapach niedzielnego obiadu, echo melodyjnej czołówki, która uruchamia lawinę obrazów z przeszłości. I choć świat się zmienia, tatrzański zbójnik wciąż kłania się widzom z ekranu – tak samo dumny, tak samo ludzki, tak samo nasz.

Okiem autora

W czasach dzieciństwa „Janosik” nie był dla mnie żadnym politycznym symbolem ani artystyczną interpretacją legendy. Był po prostu bohaterem. Walczył z niesprawiedliwością, miał dobrych towarzyszy, śmiałych wrogów i góralską charyzmę, która robiła na mnie ogromne wrażenie.

Nie dostrzegałem wtedy ideologicznego przesłania, nie analizowałem różnic między historycznym Jurajem Jánošíkiem a Janosikiem z twarzą Marka Perepeczki. Za to bez końca mogłem oglądać, jak spada z drzewa prosto na plecy zbója lub wymierza sprawiedliwość możnym. To była moja bajka – tylko że opowiedziana nie przez babcię, a przez telewizję.

Z perspektywy czasu widzę, jak silnie ten serial wpłynął na moje dziecięce wyobrażenia o szlachetności, odwadze i walce z opresją. I choć dzisiaj patrzę na niego z większym dystansem i świadomością jego uproszczeń, jedno pozostało niezmienne – za każdym razem, gdy słyszę muzykę z czołówki, wracam myślami w tamte czasy. Do świata, w którym każdy chciał mieć ciupagę, wierzyć w sprawiedliwość… i przynajmniej raz w życiu być jak Janosik.