Telewizja w czasach PRL odgrywała niezwykle istotną rolę jako jedno z głównych źródeł rozrywki i informacji. W tamtym okresie powstało wiele seriali, które zdobyły serca widzów i na stałe wpisały się w historię polskiej kinematografii. Produkcje te nie tylko dostarczały emocji i humoru, ale często również w mniej lub bardziej zawoalowany sposób komentowały realia życia w Polsce Ludowej.
Pomimo cenzury i ideologicznych ograniczeń, wiele z nich przetrwało próbę czasu i do dziś cieszy się niesłabnącą popularnością. Oto przegląd najważniejszych seriali telewizyjnych PRL-u.
Czterej pancerni i pies (1966-1970)
Jeden z największych hitów telewizyjnych PRL-u opowiada o załodze czołgu „Rudy 102” oraz ich wiernym psie Szariku, którzy przemierzają fronty II wojny światowej. Serial łączył elementy wojenne, przygodowe i dramatyczne, prezentując przyjaźń, odwagę i wojenne losy Polaków walczących u boku Armii Czerwonej. Chociaż serial był nasycony ówczesną propagandą, ich popularność przeszła do legendy. Postacie Janka Kosa, Gustlika czy Grigorija na stałe zapisały się w popkulturze.
Początkowo serial był zaplanowany jako zamknięta historia na co najwyżej kilka odcinków, jednak jego ogromna popularność sprawiła, że zdecydowano się kontynuować produkcję. Scenariusz oparty był na książce Janusza Przymanowskiego, który był także współtwórcą adaptacji telewizyjnej.
Cenzura w PRL-u dbała o to, aby serial nie przedstawiał w złym świetle sojuszu Polski z ZSRR. Ale równocześnie twórcom udało się przemycić wiele uniwersalnych wartości. Nieodłącznym bohaterem serialu był Szarik – owczarek niemiecki, który stał się jednym z najsłynniejszych psów w polskiej kulturze popularnej.
Serial przyczynił się także do wzrostu zainteresowania służbą wojskową – młodzi chłopcy marzyli o tym, by zostać czołgistami, podobnie jak Janek Kos. Nawet po latach „Czterej pancerni i pies” pozostają jednym z najbardziej rozpoznawalnych seriali z epoki PRL, emitowanym wielokrotnie na różnych kanałach telewizyjnych.
Stawka większa niż życie (1967-1968)
Ten szpiegowski serial opowiadał o losach Stanisława Kolickiego, agenta polskiego wywiadu, który jako Hans Kloss działał na rzecz radzieckiego wywiadu podczas II wojny światowej. Serial jest pełen napięcia, intryg i humoru, a jego bohaterowie – zwłaszcza Kloss i Brunner – przeszli do legendy. Cytaty z serialu weszły na stałe do języka potocznego („Nie ze mną te numery, Brunner!”).
Pomysł na serial zrodził się w latach 60., kiedy powstały pierwsze opowiadania o Klossie autorstwa Andrzeja Zbycha (czyli duetu Andrzej Szypulski i Zbigniew Safjan). Twórcy wzorowali się na zachodnich filmach szpiegowskich, nadając polskiemu agentowi cechy podobne do Jamesa Bonda, ale osadzonego w realiach II wojny światowej.
Rola Klossa przyniosła Stanisławowi Mikulskiemu ogromną popularność, choć jednocześnie zaszufladkowała go jako Hansa Klossa. Postać kapitana Klossa stała się synonimem sprytu i odwagi, a jego przeciwnik – Hermann Brunner, grany przez Emila Karewicza – zyskał status jednego z najbardziej rozpoznawalnych czarnych charakterów polskiej telewizji.
Serial cieszył się wielką popularnością w całym bloku wschodnim, a odcinki były emitowane m.in. w NRD, Czechosłowacji i ZSRR. Jego realizacja była staranna – zdjęcia kręcono w wielu historycznych lokacjach, a scenografia oddawała klimat lat 40. XX wieku. Choć niektóre wątki miały propagandowy wydźwięk, to widzowie doceniali go przede wszystkim za emocjonującą fabułę, świetne aktorstwo i dynamiczne zwroty akcji.
Nawet po latach „Stawka większa niż życie” pozostaje jednym z najbardziej kultowych polskich seriali. W 2012 roku podjęto próbę kontynuacji akcji serialu w filmie „Hans Kloss. Stawka większa niż śmierć”, jednak nie spotkał się on z tak entuzjastycznym przyjęciem jak oryginalna seria.
07 zgłoś się (1976-1987)
Najgłośniejszy polski serial kryminalny czasów PRL przedstawiał przygody porucznika Sławomira Borewicza, który rozwiązywał zagadki kryminalne na tle realiów tamtych czasów. Serial w założeniu miał być swoistą reklamą Milicji Obywatelskiej, ale jednocześnie ukazywał jej ludzką twarz. Borewicz, grany przez Bronisława Cieślaka, stał się ikoną telewizji – błyskotliwy i pewny siebie detektyw przypominał zachodnich bohaterów takich jak James Bond czy Brudny Harry.
Serial łączył elementy klasycznego kryminału z charakterystycznym dla PRL-u klimatem. Każdy odcinek przedstawiał inną sprawę, od morderstw po skomplikowane afery kryminalne. Na tle tych historii widzowie mogli zobaczyć życie codzienne lat 70. i 80. – szarość blokowisk, puste półki w sklepach, specyficzne relacje międzyludzkie i układy rządzące ówczesną rzeczywistością. Pomimo propagandowego wydźwięku serial nie stronił od ukazywania niechlubnych stron systemu, takich jak korupcja czy nadużycia władzy.
„07 zgłoś się” wyróżniał się dynamiczną akcją, interesującą intrygą i ciętymi dialogami. Borewicz był postacią nietuzinkową – charyzmatyczny, szarmancki, czasem bezczelny, ale zawsze skuteczny. Jego postać łamała stereotyp sztywnego funkcjonariusza milicji, co sprawiło, że zyskał ogromną sympatię widzów.
Na uwagę zasługuje również znakomita obsada drugoplanowa – w poszczególnych odcinkach pojawiało się wielu znanych aktorów, takich jak Zdzisław Kozień, Ewa Kuzyk-Florczak, Jerzy Rogalski czy Marek Walczewski. Kultową częścią serialu stała się także muzyka autorstwa Włodzimierza Korcza („Przed nocą i mgłą”).
Alternatywy 4 (1983)
Ta wybitna satyra Stanisława Barei na absurdalną rzeczywistość PRL-u ukazuje życie mieszkańców bloku przy ulicy Alternatywy 4 w Warszawie, których próbował podporządkować sobie gospodarz domu – despotyczny Stanisław Anioł (Roman Wilhelmi). Jego metody – od segregowania lokatorów według zasług politycznych po wymuszanie posłuszeństwa – symbolizowały totalitarne zapędy władzy.
Dzięki groteskowemu ukazaniu problemów codziennego życia w socjalistycznej rzeczywistości i wyrazistym postaciom serial stał się jedną z najbardziej kultowych produkcji epoki PRL. Pomimo prób cenzury, Barei udało się przemycić wiele krytycznych odniesień do systemu.
Wielką siłą serialu „Alternatywy 4” była plejada znakomitych aktorów – poza Romanem Wilhelmim wystąpili m.in. Wojciech Pokora, Jerzy Bończak, Mieczysław Voit i Bożena Dykiel. Serial został ukończony w 1983 roku, ale jego emisję zablokowała cenzura – dopiero w 1986 roku pojawił się w telewizji, a w 1989 roku wyemitowano wersję z wyciętymi wcześniej scenami.
Dzięki inteligentnemu humorowi i uniwersalnym przesłaniom „Alternatywy 4” pozostają jedną z najlepszych polskich produkcji satyrycznych i wciąż cieszą się ogromną popularnością.
Czterdziestolatek (1974-1977)
Kultowy „Czterdziestolatek” przedstawia codzienne życie Stefana Karwowskiego (Andrzej Kopiczyński), inżyniera budującego Trasę Łazienkowską, który mierzy się z problemami zawodowymi i osobistymi. Serial był pełen humoru, ironii oraz trafnych spostrzeżeń na temat życia w PRL-u – od problemów mieszkaniowych po absurdy biurokracji. Produkcja odniosła ogromny sukces, a postać Karwowskiego stała się ikoną tamtych czasów.
Postać Karwowskiego stała się symbolem przeciętnego Polaka tamtych lat – człowieka, który starał się odnaleźć w rzeczywistości PRL-u, łącząc życie zawodowe z rodzinnym. Jego żona Madzia (Anna Seniuk) reprezentowała tradycyjny model kobiety dbającej o dom, podczas gdy Stefan próbował pogodzić rosnące ambicje z realnymi możliwościami systemu.
Serial zyskał ogromną sympatię widzów dzięki swojej autentyczności i humorowi. Cieszył się ogromną popularnością również dzięki doskonałemu scenariuszowi oraz wyrazistym postaciom drugoplanowym, takim jak Roman Maliniak (Roman Kłosowski) czy Kobieta pracująca (Irena Kwiatkowska). W 1993 roku powstała kontynuacja – „Czterdziestolatek. 20 lat później”, jednak nie odniosła już tak dużego sukcesu.
Zmiennicy (1986-1987)
Serial Stanisława Barei opowiada o losach młodej kobiety Kasi Pióreckiej (Ewa Błaszczyk), która pod przebraniem mężczyzny zatrudnia się jako taksówkarz. Chce w ten sposób obejść ograniczenia zawodowe obowiązujące kobiety w PRL. Współpracuje z Jackiem Żytkiewiczem (Mieczysław Hryniewicz) nieświadomym jej prawdziwej tożsamości.
Oprócz głównego wątku, serial ukazuje barwną galerię drugoplanowych postaci, takich jak właścicielka hotelu robotniczego, oszust matrymonialny czy wszechobecni kombinatorzy i cwaniacy.
Serial obfituje w charakterystyczne dla Barei absurdy i satyryczne spojrzenie na rzeczywistość PRL, przedstawiając zarówno groteskowe biurokratyczne mechanizmy, jak i absurdy codziennego życia. Wiele scen ze „Zmienników” stało się kultowymi, a serial do dziś cieszy się ogromną popularnością wśród widzów.
Polskie drogi (1976-1977)
Ten serial historyczny ukazuje losy Polaków podczas II wojny światowej, koncentrując się na skomplikowanych wyborach moralnych, jakie musieli podejmować jego bohaterowie. Główny bohater Leon Kuraś (Kazimierz Kaczor) musiał zmierzyć się z okupacyjną rzeczywistością i walczyć o przetrwanie. Z kolei Władysław Niwiński (Karol Strasburger), który początkowo pozostaje bierny wobec wojennej zawieruchy, stopniowo angażuje się w działalność konspiracyjną.
„Polskie drogi” wyróżniały się realistycznym przedstawieniem wojennych realiów oraz głębią psychologiczną postaci, a także wybitną obsadą aktorską. Scenariusz unikał jednoznacznych ocen, przedstawiając skomplikowane dylematy moralne.
Dom (1980-2000)
Jedną z najbardziej ambitnych produkcji telewizyjnych PRL-u, która była kontynuowana aż do roku 2000 jest serial „Dom”. Ukazuje on losy mieszkańców warszawskiej kamienicy od końca II wojny światowej aż po lata 80. XX wieku. Serial pokazuje zmieniające się realia polityczne i społeczne, a także wpływ wielkiej historii na życie zwykłych ludzi. Dzięki wielowątkowej fabule, doskonałym kreacjom aktorskim i realistycznemu przedstawieniu PRL-u „Dom” stał się jednym z najważniejszych seriali polskiej telewizji.
Główne wątki koncentrują się wokół losów Andrzeja Talara (Tomasz Borkowy) i jego rodziny, a także innych mieszkańców warszawskiej kamienicy. Serial doskonale obrazuje powojenne trudności, reformy okresu stalinizmu, odwilż lat 50., a później przemiany lat 70. i 80. Produkcja wyróżniała się dużą dbałością o historyczne detale oraz głęboką warstwą psychologiczną postaci. „Dom” to nie tylko opowieść o ludziach, ale też kronika zmian społecznych i politycznych w Polsce Ludowej.
Inne popularne seriale epoki PRL
- Kapitan Sowa na tropie (1965) – pierwszy polski serial kryminalny, który przetarł szlaki dla późniejszych produkcji tego gatunku.
- Tulipan (1986) – serial inspirowany prawdziwymi wydarzeniami, opowiadający o oszuście uwodzącym kobiety, aby wyłudzać od nich pieniądze.
- Przygody psa Cywila (1970) – historia psa policyjnego i jego opiekuna, która zdobyła serca szczególnie młodszych widzów.
- Kariera Nikodema Dyzmy (1980) – świetna ekranizacja powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza, ukazująca mechanizmy kariery politycznej w krzywym zwierciadle.
Podsumowanie
Seriale PRL-u to nie tylko wspomnienie dawnych czasów, ale także istotny element polskiej kultury telewizyjnej. Wiele z nich do dziś cieszy się dużą popularnością i jest chętnie oglądanych przez kolejne pokolenia widzów. Choć realia PRL-u odeszły do historii, kultowe seriale tamtych czasów, ich wartość rozrywkowa, aktorska i scenariuszowa sprawia, że pozostają one ważną częścią historii polskiej telewizji.
Ciekawostki o wyżej przedstawionych i innych serialach znajdziesz w odrębnych wpisach na tym blogu. Daj znać w komentarzu jaki jest Twój ulubiony serial z okresu PRL.
